Quang cảnh phiên họp.
Bổ sung cơ chế linh hoạt đối với dự án trọng điểm, cấp bách
Trình bày Tờ trình của Chính phủ, tại phiên họp của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội chiều ngày 28/7 Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng cho biết, Luật Đất đai năm 2024 đã tạo nhiều chuyển biến tích cực trong hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước về đất đai. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai đã xuất hiện nhiều vướng mắc, nhất là những quy định chưa đồng bộ với mô hình tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp và các luật mới được sửa đổi, bổ sung.
Bên cạnh đó, sau khi Luật Đất đai năm 2024 được ban hành, Trung ương, Bộ Chính trị tiếp tục ban hành nhiều nghị quyết, kết luận về phát triển kinh tế tư nhân, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, phân cấp, phân quyền và hoàn thiện thể chế. Điều này đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện pháp luật về đất đai để đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.
Theo Chính phủ, việc sửa đổi Luật Đất đai lần này hướng tới 3 mục tiêu lớn.
Thứ nhất, thể chế hóa đầy đủ, kịp thời các chủ trương của Đảng về đổi mới chính sách đất đai, bảo đảm đồng bộ với các chủ trương phát triển kinh tế tư nhân, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Thứ hai, giải quyết những vấn đề cấp bách phát sinh trong thực tiễn, tháo gỡ căn bản các điểm nghẽn về thể chế, khơi thông nguồn lực đất đai phục vụ phát triển kinh tế - xã hội và mục tiêu tăng trưởng 2 con số trong giai đoạn mới.
Thứ ba, xây dựng mô hình quản lý đất đai hiện đại, tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả thông qua đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số.
Để hiện thực hóa các mục tiêu này, Chính phủ đề xuất 7 nhóm chính sách lớn, tập trung vào những vấn đề đang đặt ra trong quản lý, sử dụng đất. Trong đó, quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất sẽ được đổi mới theo hướng tích hợp, số hóa, đơn giản hóa, phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, đồng thời ưu tiên quỹ đất cho kết cấu hạ tầng, nhà ở xã hội, giáo dục, y tế và các động lực tăng trưởng mới.
Cơ chế giao đất, cho thuê đất và chuyển mục đích sử dụng đất cũng được hoàn thiện theo hướng công khai, minh bạch; quy định rõ các trường hợp đấu giá quyền sử dụng đất, đấu thầu dự án có sử dụng đất, đồng thời hoàn thiện cơ chế khai thác quỹ đất, trụ sở dôi dư để ưu tiên cho giáo dục, y tế, nhà ở xã hội và các lĩnh vực ưu tiên phát triển.
Đối với thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, Chính phủ định hướng hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người dân và nhà đầu tư; rút ngắn thời gian giải phóng mặt bằng, bổ sung cơ chế linh hoạt đối với các dự án trọng điểm, cấp bách và những trường hợp có sự đồng thuận cao của người dân. Đáng chú ý, dự thảo hướng tới chuyển từ tư duy bồi thường tài sản sang tái thiết cuộc sống, bảo đảm người có đất bị thu hồi có nơi ở và điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ.
Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh, việc sử đổi Luật Đất đai phải được đặt trong tư duy cải cách thể chế tổng thể.
Dự án Luật cũng đề xuất đổi mới cơ chế tài chính về đất đai và giá đất theo hướng chuyển từ tư duy quản lý hành chính sang quản trị nguồn lực đất đai; giá đất do Nhà nước quyết định dựa trên cơ sở dữ liệu đầy đủ, công khai, minh bạch, đồng thời tăng cường điều tiết địa tô chênh lệch, phòng chống đầu cơ, thao túng giá.
Dự thảo Luật quy định "Giá đất theo bảng giá đất, hệ số điều chỉnh giá đất; trường hợp đấu giá quyền sử dụng đất thì giá đất là giá trúng đấu giá; trường hợp thuê đất thì giá đất căn cứ vào đơn giá thuê đất, hình thức Nhà nước cho thuê đất thu tiền thuê đất hằng năm hoặc cho thuê đất thu tiền thuê đất một lần cho cả thời gian thuê:
Cùng với đó là hoàn thiện quy định về quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất, mở rộng cơ chế sử dụng đất đa mục đích, khai thác không gian trên cao, dưới ngầm, thúc đẩy tích tụ, tập trung đất đai và phát triển thị trường quyền sử dụng đất.
Các chính sách còn lại tập trung đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, chuyển đổi số, hoàn thiện cơ sở dữ liệu đất đai quốc gia, tăng cường phân cấp, phân quyền gắn với kiểm tra, giám sát; đồng thời siết chặt kiểm tra, xử lý vi phạm, khắc phục tình trạng đất bỏ hoang, sử dụng kém hiệu quả và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước về đất đai.
Theo Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng, dự thảo Luật cũng được xây dựng theo 3 nhóm nội dung chính, gồm: thể chế hóa các quan điểm định hướng mới của Đảng về sửa đổi Luật Đất đai; luật hóa các cơ chế đã được Quốc hội, Chính phủ ban hành trong thời gian qua; đồng thời điều chỉnh thẩm quyền quản lý đất đai phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp và tiếp tục đẩy mạnh phân cấp cho địa phương.
Có giải pháp đột phá, tránh phát sinh “điểm nghẽn” mới
Thẩm tra nội dung này, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết, đối với nhóm chính sách về quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, cơ quan thẩm tra tán thành định hướng đổi mới phân loại đất theo hướng chỉ giữ những loại đất thực sự cần thiết để quản lý theo chỉ tiêu sử dụng đất, đồng thời nghiên cứu sửa đổi quy định về chuyển mục đích sử dụng đất theo hướng giảm thủ tục hành chính.
Ủy ban Kinh tế và Tài chính cũng nhất trí cần tiếp tục quản lý chặt chẽ các chỉ tiêu sử dụng đối với đất trồng lúa, đất rừng đặc dụng, rừng phòng hộ, rừng tự nhiên, đất quốc phòng và đất an ninh; trong khi các loại đất còn lại nên quản lý theo định hướng phát triển kinh tế - xã hội thay vì áp dụng chỉ tiêu cứng.
Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra cho rằng, một số quy định về quy hoạch sử dụng đất trong dự thảo chưa thể hiện rõ tính đổi mới, còn tiềm ẩn nguy cơ chồng lấn với quy hoạch tỉnh, quy hoạch đô thị và nông thôn, thậm chí có thể tạo thêm “điểm nghẽn” trong tổ chức thực hiện. Do đó, đề nghị Chính phủ rà soát, làm rõ về nội dung “phân vùng sử dụng đất và các khu vực được xác định rõ chức năng sử dụng đất”, tránh dẫn đến cứng nhắc.
Đối với cơ chế giao đất, cho thuê đất, cơ quan thẩm tra đề nghị làm rõ cơ chế đấu giá quyền sử dụng đất trong trường hợp Nhà nước cho thuê đất trả tiền hằng năm; đồng thời rà soát tính phù hợp của mô hình tổ chức phát triển quỹ đất, nguồn tài chính của Quỹ Phát triển đất cũng như sự thống nhất giữa Luật Đất đai với Luật Nhà ở đối với các dự án nhà ở thương mại.
Về cơ chế thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị Chính phủ làm rõ căn cứ bổ sung các trường hợp thu hồi đất mới; đồng thời cân nhắc kỹ các quy định cho phép thu hồi đất trước khi hoàn thành bố trí tái định cư vì đây là chính sách tác động trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp của người dân và dễ ảnh hưởng đến dư luận xã hội. Cơ quan thẩm tra đề nghị nghiên cứu bổ sung các điều kiện như phải có phương án sơ bộ về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, phương án tạm cư và cam kết cụ thể về quyền lợi của người dân trước khi thực hiện thu hồi đất.
Đối với chính sách tài chính đất đai và giá đất, cơ quan thẩm tra nhấn mạnh cần tiếp tục nghiên cứu cơ chế xác định giá đất phù hợp, tách bạch giữa công cụ định giá đất với chính sách bồi thường, hỗ trợ khi thu hồi đất. Đồng thời, chỉ quy định trong Luật những nguyên tắc cơ bản, giao Chính phủ hướng dẫn chi tiết nhằm bảo đảm tính linh hoạt trong điều hành theo từng giai đoạn phát triển.
Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi phát biểu tại phiên họp.
Theo cơ quan thẩm tra, việc ban hành hệ số điều chỉnh giá đất, tỷ lệ tính thu tiền sử dụng đất, tiền thuê đất, tỷ lệ bồi thường cùng với bảng giá đất, bỏ quy định về giá đất cụ thể sẽ tạo sự thuận lợi, đơn giản, chủ động cho phía cơ quan nhà nước. Tuy nhiên, việc xây dựng phương pháp định giá có tính khoa học để bảo đảm tính khả thi, cũng như các địa phương tự ban hành bảng giá đất, hệ số điều chỉnh giá đất, tỷ lệ tính thu tiền sử dụng đất, tiền thuê đất, tỷ lệ bồi thường sẽ là một thách thức rất lớn.
Riêng đối với chính sách cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và xử lý các tồn tại lịch sử, cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục hoàn thiện quy định theo hướng vừa tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn, vừa không hợp pháp hóa các sai phạm đã xảy ra.
Chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị phát triển
Phát biểu tại phiên họp, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh, việc sửa đổi Luật Đất đai phải được đặt trong tư duy cải cách thể chế tổng thể, vừa tháo gỡ những điểm nghẽn trước mắt, vừa tạo nền tảng pháp lý lâu dài cho quản trị đất đai hiện đại, minh bạch, công bằng, qua đó đưa đất đai thực sự trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng cho phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.
Nhấn mạnh tinh thần của Nghị quyết của Ban Chấp hành Trung ương về định hướng sửa đổi Luật Đất đai, Chủ tịch Quốc hội khẳng định cần thống nhất nhận thức về vai trò của Nhà nước trong thiết kế chính sách và tổ chức thực hiện giá đất, tài chính đất đai và điều tiết địa tô chênh lệch. Giá đất do Nhà nước quyết định căn cứ vào mục tiêu phát triển của từng thời kỳ, bảo đảm chi phí đầu vào hợp lý cho hoạt động sản xuất, kinh doanh, góp phần nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.
Chủ tịch Quốc hội cũng đề nghị đổi mới mạnh mẽ tư duy quản trị đất đai, chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị phát triển. Trong đó, quy hoạch sử dụng đất phải được coi là “bản đồ không gian phát triển”, gắn với phân vùng phát triển, nâng cao tính liên kết, dự báo dài hạn và hạn chế tối đa việc điều chỉnh tùy tiện vì lợi ích cục bộ.
Bên cạnh đó, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế đấu giá, đấu thầu theo nguyên tắc công khai, cạnh tranh thực chất, kiểm soát chặt chẽ xung đột lợi ích; tăng cường quản lý sau giao đất để tránh tình trạng dự án chậm triển khai hoặc chuyển nhượng làm sai lệch mục tiêu ban đầu. Đồng thời, có giải pháp khả thi xử lý dứt điểm các tồn tại lịch sử trong cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, bảo đảm quyền lợi hợp pháp của người dân và tránh lãng phí nguồn lực đất đai.
Về những nội dung trọng tâm cần tiếp tục hoàn thiện, Chủ tịch Quốc hội đề nghị tập trung vào 5 vấn đề lớn, gồm: Hoàn thiện cơ chế định giá đất theo nguyên tắc thị trường gắn với xử lý chênh lệch địa tô; bảo đảm công khai, minh bạch trong thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; nâng cao chất lượng quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất; tăng cường phân cấp, phân quyền đi đôi với kiểm soát quyền lực; và hiện đại hóa công tác quản lý đất đai thông qua chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu đất đai thống nhất trên phạm vi cả nước.