Việc điều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị Sông Hồng là cơ sở để từng bước hiện thực hóa trục đại lộ cảnh quan, tạo diện mạo mới cho Thủ đô.
Sông Hồng - trục động lực kiến tạo diện mạo mới cho Thủ đô
Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm xác định quan điểm xây dựng và phát triển Thủ đô “Văn hiến - Văn minh - Hiện đại - Hạnh phúc”, lấy con người làm trung tâm, chủ thể, mục tiêu và động lực của phát triển; đặt văn hóa ở vị trí trung tâm của chiến lược phát triển kinh tế - xã hội; phát triển nhanh, bền vững, thông minh, hiện đại, bao trùm, gắn với chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn và thích ứng với biến đổi khí hậu.
Quy hoạch tổng thể tạo lập cấu trúc không gian gồm 9 cực phát triển, 9 trung tâm lớn và 9 trục động lực. Trục đại lộ cảnh quan Sông Hồng được xác định là một trong 9 động lực phát triển của Thủ đô trong Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm. Đây được xác định là trục chiến lược, trục không gian xanh trung tâm, đồng thời là trục kinh tế, thương mại, dịch vụ và đô thị gắn với văn hóa sáng tạo, khoa học công nghệ dọc hai bên sông Hồng.
Theo đó, không gian di sản văn hóa, lịch sử và cảnh quan dọc sông Hồng sẽ được hình thành theo lộ trình từng bước. Giai đoạn 1 ưu tiên đoạn từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở; các giai đoạn tiếp theo mở rộng từ cầu Hồng Hà đến hết ranh giới phát triển đô thị phía Tây Thành phố và từ cầu Mễ Sở đến hết ranh giới phát triển đô thị phía Nam Thành phố.
Cùng với mở rộng không gian, quy hoạch chú trọng tăng cường kết nối hai bờ sông Hồng với các cực động lực phía Nam như Thường Tín, Đô thị văn hóa - thể thao, Phú Xuyên và chuỗi đô thị Văn Giang - Phố Hiến - Hưng Yên. Hệ thống cầu vượt sông trên các trục vành đai sẽ trở thành những điểm kết nối chiến lược, tạo mạch liên kết liên tục giữa không gian di sản, cảnh quan, đô thị và các cực tăng trưởng trong khu vực.
Không gian hai bên sông Hồng được định hướng trở thành trục xương sống hội tụ các giá trị văn hóa, lịch sử và sinh thái của Thủ đô, đồng thời là không gian công cộng đa chức năng với hệ thống công viên, dịch vụ du lịch, văn hóa, giải trí và các công trình mang tính biểu tượng. Đây cũng sẽ là địa bàn tổ chức các sự kiện, lễ hội và hoạt động du lịch quy mô lớn.
Trên cơ sở đó, từng bước xóa bỏ sự chia cắt về không gian giữa hai bờ sông, tăng cường liên kết với khu vực đô thị trung tâm phía Bắc và phía Nam sông Hồng, hình thành một cấu trúc hoàn chỉnh, thống nhất. Không gian hai bên sông được phát triển theo hướng hiện đại, văn minh, xanh và giàu bản sắc, với hạ tầng đồng bộ, cảnh quan hài hòa, đồng thời bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.
Không gian hai bên sông sẽ được khai thác theo hướng hài hòa với điều kiện địa hình tự nhiên, hạn chế tối đa tác động tiêu cực và đảm bảo không gian thoát lũ, đảm bảo an toàn theo Quy hoạch phòng chống lũ và quy hoạch đê điều được duyệt.
Dọc hai bờ sông Hồng hình thành các công viên văn hóa - sinh thái, công viên chuyên đề, khu vui chơi giải trí, các không gian cộng đồng, tạo nên hệ thống không gian mở đa dạng, hấp dẫn. Hình thành những công trình văn hóa và vui chơi giải trí mang tính biểu tượng, tạo điểm nhấn trọng tâm trên trục sông. Xây dựng các công viên, đường dạo cảnh quan hai bên sông nhằm tạo những không gian xanh rộng lớn, có tầm nhìn đẹp, phục vụ nhu cầu vui chơi giải trí, thư giãn, thể dục thể thao, lễ hội, tổ chức sự kiện,…
Đồng thời, phát triển hệ thống giao thông và đầu mối hạ tầng kỹ thuật theo hướng hiện đại, an toàn, đảm bảo tính hệ thống, liên hoàn trong kết nối hạ tầng. Hệ thống hạ tầng kỹ thuật kết nối với hệ thống đường trục và hệ thống mạng lưới đường ven sông; kết nối giao thông đường bộ và đường thủy, đường sắt đô thị, tạo điều kiện và động lực phát triển cho khu vực và Thành phố.
Sáu giá trị cốt lõi định hình không gian đô thị sông Hồng
Việc đều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng (tỷ lệ 1/5000) để thực hiện Dự án đầu tư Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng được UBND TP. Hà Nội thực hiện trên cơ sở các chủ trương, nghị quyết quan trọng của Trung ương, Bộ Chính trị, Quốc hội và chỉ đạo của Chính phủ.
Hiện các tuyến đê dọc theo hai bờ sông đang đã tạo nên sự ngăn cách sông Hồng với không gian phát triển của Thành phố. Hệ thống hạ tầng giao thông, hạ tầng kỹ thuật khu vực ngoài đê dọc hai bên sông còn thiếu, chưa đồng bộ; cảnh quan đô thị chưa được đầu tư, khai thác tương xứng với vị trí là trục trung tâm của đô thị; tình trạng lấn chiếm, sử dụng trái phép đất ven sông, mất vệ sinh môi trường xảy ra thường xuyên.
Từ các vấn đề trên, việc điều chỉnh tổng thể quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng nhằm hình thành trục không gian xanh trung tâm gắn với văn hóa sáng tạo dọc sông Hồng, là trục phát triển kinh tế - xã hội và biểu trưng cho Hà Nội “Văn hiến - Bản sắc - Sáng tạo”, hướng tới một “Thủ đô văn minh - hiện đại - bền vững” với trí tuệ thời đại và tầm vóc toàn cầu.
Sáu giá trị cốt lõi được UBND TP. Hà Nội xác định để từng bước hiện thực hóa mục tiêu trên là: “An toàn phòng chống lũ - Sinh thái - Hạ tầng - Chuyển đổi chức năng - Phát triển kinh tế - Văn hóa văn minh”.
Phạm vi nghiên cứu điều chỉnh quy hoạch trải dài 40 km theo hướng Tây Bắc - Đông Nam, đi qua giữa đô thị trung tâm; từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở. Thuộc địa giới hành chính của 16 xã, phường của thành phố Hà Nội, gồm 9 xã và 7 phường với quy mô nghiên cứu khoảng 11.418 ha.
Khu vực quy hoạch hiện có diện tích mặt nước khoảng 3.626 ha, chiếm tỷ lệ 30% tổng diện tích khu vực nghiên cứu, trong đó mặt nước sông khoảng 3.378 ha.
Diện tích đất sản xuất nông nghiệp là khoảng 5.741 ha, chiếm tỷ lệ khoảng 50% tổng diện tích khu vực nghiên cứu; trong khi diện tích đất ở dân cư khoảng 1.102 ha, chiếm tỷ lệ khoảng 10%. Có gần 280 nghìn người dân (gồm cả dân cư đô thị và ngoại thành) hiện đang sống trong khu vực này, tuy nhiên phân bố không đồng đều.
Trong phạm vi quy hoạch hiện còn có 123 công trình di tích, trong đó có 1 di tích xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt; 26 di tích cấp quốc gia; 35 di tích cấp thành phố; 61 di tích chưa xếp hạng và 14 địa điểm lưu niệm sự kiện cách mạng, kháng chiến.
Thay đổi tư duy định hướng tổ chức không gian
Trong điều chỉnh Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng, trục cảnh quan ven sông Hồng được xác định là không gian chiến lược về cảnh quan, giao thông và phát triển đô thị. Quan điểm định hướng tổ chức không gian đã có sự thay đổi với tư duy: dự án là bước đột phá nhằm chuyển đổi từ đô thị “quay lưng ra sông” sang “quay mặt vào sông”, tạo diện mạo đô thị hiện đại, văn minh.
Thành phố xác định dự án sẽ tập trung vào việc đảm bảo an toàn tuyệt đối cho hệ thống đê điều và duy trì khả năng thoát lũ của sông Hồng. Nguyên tắc cốt lõi là không thu hẹp không gian thoát lũ và không đề xuất giải pháp xây đê mới nằm trong đê cũ. Các công trình cảnh quan sử dụng module kiến trúc có thể tháo dỡ, đê lũ sinh thái dạng bậc thang và vườn mưa giữ phù sa, đảm bảo an toàn tuyệt đối cho hệ thống đê điều. Phương án hướng tuyến đường bộ được lựa chọn bám sát hệ thống đê hiện hữu để tận dụng hạ tầng sẵn có và đảm bảo an toàn phòng chống lũ theo các tiêu chuẩn nghiêm ngặt.
Đáng chú ý, không gian hai bên sông Hồng được xác định là trục không gian đặc trưng hành lang xanh: cây xanh mặt nước, văn hóa lịch sử, cảnh quan chủ đạo của đô thị trung tâm, với các chức năng chính là công trình công cộng, các công viên cây xanh, văn hóa, dịch vụ du lịch, giải trí biểu tượng của Thủ đô, phục vụ các hoạt động lễ hội, du lịch, tạo nên “kỳ tích sông Hồng”, góp phần phát triển du lịch, kinh tế, văn hóa, xã hội Thủ đô.
Dự án ưu tiên 3 định hướng: An toàn - Sinh thái - Giao thông. Đảm bảo môi trường sống an toàn cho người dân; môi trường sống xanh, sạch, đẹp, văn minh cho người dân; hệ thống giao thông, kết cấu hạ tầng đô thị phục vụ người dân dễ dàng tiếp cận, thuận tiện sử dụng phục vụ đời sống, sinh hoạt.
Tập trung phát triển hệ thống giao thông và hạ tầng kỹ thuật ven sông theo hướng đồng bộ, hiện đại, an toàn và có khả năng kết nối liên hoàn. Mạng lưới đường trục, đường ven sông, các cầu vượt sông và đầu mối hạ tầng được tổ chức thống nhất, tăng cường liên kết giữa hai bờ, đồng thời kết nối hiệu quả với giao thông đường bộ, đường thủy và đường sắt đô thị. Qua đó, hình thành mạng lưới hạ tầng có khả năng hỗ trợ phát triển kinh tế - đô thị, nâng cao khả năng tiếp cận không gian ven sông và đáp ứng yêu cầu thích ứng sinh thái, an toàn phòng, chống lũ.
Từng bước chuyển hóa không gian sông Hồng từ khu vực bị phân cách bởi hệ thống đê và hạ tầng chưa đồng bộ thành một trục đô thị có tính kết nối cao, trong đó ưu tiên gia tăng các không gian xanh, không gian công cộng và các khu vực sinh hoạt cộng đồng. Đây sẽ là không gian thuận lợi để phát triển các hoạt động văn hóa, du lịch, thương mại, dịch vụ, vui chơi, giải trí và các hoạt động cộng đồng.
Cùng với đó, mở rộng khả năng tiếp cận của người dân với công viên, đường dạo, khu thể thao, không gian văn hóa, cảnh quan và các địa điểm tổ chức lễ hội, sự kiện, trên cơ sở phân bố hợp lý và phù hợp với điều kiện từng khu vực.
Các tuyến giao thông ven sông, cầu vượt sông cùng mạng lưới đường bộ và đường thủy được định hướng kết nối thành một hệ thống giao thông liên hoàn, qua đó rút ngắn khoảng cách đi lại giữa hai bờ và tăng cường liên kết khu vực ven sông với các không gian phát triển khác của Thành phố.
Đối với các khu định cư và khu đô thị đa mục tiêu, ưu tiên đầu tư đồng bộ hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội, bảo đảm điều kiện cần thiết cho công tác tái định cư, ổn định đời sống người dân và từng bước tổ chức lại không gian dân cư theo hướng văn minh, hiện đại, hài hòa với cảnh quan và môi trường sinh thái ven sông.
Từ những nội dung trọng tâm trên, việc điều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng được kỳ vọng tạo bước chuyển quan trọng trong tổ chức không gian đô thị, khai thác hiệu quả hơn các giá trị cảnh quan, sinh thái, văn hóa và lịch sử của dòng sông. Đây cũng là cơ sở để từng bước hiện thực hóa trục đại lộ cảnh quan sông Hồng, mở rộng không gian phát triển và tạo động lực mới cho Thủ đô phát triển theo hướng xanh, hiện đại, văn minh và bền vững.