Ảnh minh họa.
Trục Đại lộ cảnh quan không chỉ là một tuyến giao thông
Việc Hà Nội nghiên cứu Điều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng, tỷ lệ 1/5.000, không đơn thuần là điều chỉnh một đồ án quy hoạch, mà cho thấy sự thay đổi trong cách nhìn nhận vị trí của dòng sông đối với cấu trúc phát triển của Thủ đô.
Đó là bước chuyển từ tư duy coi sông Hồng chủ yếu như một ranh giới tự nhiên sang xác lập dòng sông là trục không gian trung tâm; từ đô thị “quay lưng ra sông” sang “quay mặt vào sông”; từ khai thác không gian đơn thuần sang tổ chức một không gian tích hợp giữa đô thị, sinh thái, văn hóa, lịch sử và đời sống cộng đồng.
Tại Tọa đàm “Sông Hồng - Biểu tượng phát triển mới của Thủ đô” chiều ngày 21/9, nhiều chuyên gia cho rằng, định hướng này mở ra cơ hội tổ chức lại không gian đô thị hai bên sông, song vấn đề quan trọng là cách phát triển để dòng sông thực sự trở thành một phần của đô thị và đời sống người dân.
Nhìn lại quá trình nghiên cứu quy hoạch, KTS. Tô Anh Tuấn cho biết, từ năm 1998, khi Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Quy hoạch chung Thủ đô Hà Nội đến năm 2020, khu vực hai bên sông Hồng đã được xác định là không gian xanh, chủ yếu phục vụ cảnh quan. Đến quy hoạch năm 2011, cách tiếp cận được nâng lên khi sông Hồng không chỉ là không gian xanh, cảnh quan mà còn trở thành một biểu tượng phát triển.
Theo KTS. Tô Anh Tuấn, tầm nhìn hiện nay tiếp tục được nâng lên khi sông Hồng được xác định là trục chiến lược, trục huyết mạch chứ không chỉ là hành lang cây xanh hay không gian cảnh quan. Dòng sông có thể trở thành một động lực, tạo thêm không gian mới cho phát triển đô thị.
Trong cấu trúc đó, Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng là một trong những vấn đề được các chuyên gia đặc biệt quan tâm. Tuy nhiên, cách tiếp cận không nên chỉ dừng ở việc hình thành thêm một tuyến đường giao thông.
Các chuyên gia trao đổi tại Tọa đàm.
KTS. Phạm Thanh Tùng lưu ý, không nên hiểu quy hoạch sông Hồng là xây dựng kín hai bên dòng sông để hình thành một dải đô thị. Quy hoạch phân khu sông Hồng đã xác định dòng sông là trục giữa để phát triển cả khu vực phía Bắc và phía Nam, tạo cơ sở định hướng cho quá trình phát triển sau này.
Đối với Trục Đại lộ cảnh quan, điều cần quan tâm không chỉ là tuyến đường mà còn là toàn bộ không gian bãi sông, khu vực làng nghề và bãi giữa. Đây là những không gian có những chức năng riêng cần được tính đến khi tổ chức phát triển đô thị.
Từ góc độ giao thông, KTS. Trần Minh Tuấn đặt vấn đề về mối liên hệ giữa khu vực nội đô hiện hữu với sông Hồng. Theo ông, việc hình thành những tuyến đường có mặt cắt lớn cần được nghiên cứu kỹ, bởi nếu tổ chức giao thông quá nặng về cơ giới có thể tạo thêm khoảng cách giữa khu vực đô thị phía trong đê với dòng sông.
Theo vị kiến trúc sư, “quay mặt vào sông” không chỉ có nghĩa là các dãy nhà hướng ra sông. Điều quan trọng hơn là tạo điều kiện để người dân Hà Nội có thể đến với dòng sông, sinh hoạt, vui chơi, trải nghiệm không gian văn hóa và cảm nhận cảnh quan sông Hồng.
Để thực hiện mục tiêu này, cần nghiên cứu các hành lang kết nối và tổ chức mạng lưới giao thông theo hướng kết hợp nhiều phương thức, từ giao thông công cộng, giao thông cơ giới nhẹ đến xe đạp và đi bộ. Qua đó, hình thành kết nối giữa hai bên đê, giữa đô thị với dòng sông và đưa người dân đến gần hơn với không gian sông Hồng.
Bên cạnh yêu cầu về giao thông và đô thị, yếu tố an toàn vẫn là điều kiện nền trong quá trình khai thác không gian ven sông. KTS. Tô Anh Tuấn nhấn mạnh, ưu tiên đầu tiên của không gian sông Hồng là thoát lũ, bởi bảo đảm khả năng thoát lũ cũng chính là bảo đảm an toàn cho cuộc sống người dân và thành phố.
Theo đó, không gian bãi sông có thể được tổ chức thành nhiều lớp theo cao độ, từ khu vực bảo tồn thiên nhiên, sản xuất nông nghiệp đến công viên, vui chơi, giải trí và thể thao. Cách tổ chức này cho phép khai thác không gian ven sông nhưng vẫn tính đến đặc điểm tự nhiên của từng khu vực.
Tái định cư phải giữ được sinh kế và cộng đồng
Cùng với việc tổ chức lại giao thông và không gian đô thị, quy hoạch sông Hồng còn đặt ra một vấn đề trực tiếp đối với thị trường và đời sống đô thị: bố trí lại nơi ở cho những cộng đồng dân cư chịu tác động trong quá trình triển khai.
Điều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng, tỷ lệ 1/5.000, đoạn từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở và Phương án hướng tuyến Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng, tỷ lệ 1/500 đặt ra nguyên tắc đa dạng hóa địa điểm, loại hình nhà, đất tái định cư; ưu tiên tối đa việc duy trì địa bàn sinh sống, sinh kế và gắn kết cộng đồng. Đồng thời, khu tái định cư phải có điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ.
TS. Nguyễn Viết Chức đánh giá cao định hướng ưu tiên tối đa tái định cư tại chỗ. Theo ông, con người là chủ thể tạo nên cuộc sống và văn hóa của một vùng đất. Vì vậy, khi buộc phải di dời để dành không gian cho sự phát triển chung, vấn đề cần quan tâm không chỉ là bố trí nơi ở mới mà còn là những giá trị tinh thần và mối quan hệ đã gắn bó với người dân qua nhiều thế hệ.
Một chi tiết đáng chú ý là Hà Nội đang chuẩn bị quỹ đất khoảng 265ha để xây dựng các khu tái định cư, khu đô thị đa chức năng.
Theo KTS. Trần Huy Ánh, việc chuẩn bị một quỹ đất lớn cho thấy yêu cầu về chỗ ở và cuộc sống của người dân bị ảnh hưởng bởi dự án đã được đặt ra ngay trong quá trình chuẩn bị quy hoạch, thay vì chỉ giải quyết sau khi triển khai.
Tuy nhiên, với những cộng đồng dân cư đã sinh sống lâu đời ven sông, bài toán tái định cư được các chuyên gia nhìn nhận rộng hơn việc thay thế một căn nhà cũ bằng một căn nhà mới.
GS.TS.NGND Nguyễn Quang Ngọc, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, cho rằng, với những cộng đồng này, nơi ở không đơn thuần là một căn nhà. Đằng sau đó còn là sự gắn bó với quê hương, sinh kế, văn hóa, tín ngưỡng và các quan hệ cộng đồng.
Vì vậy, việc tái định cư cần ưu tiên tối đa tại chỗ, tạo điều kiện để người dân tiếp tục khai thác lợi thế về sinh kế, duy trì các hoạt động văn hóa, tín ngưỡng và tham gia vào quá trình phát triển kinh tế ngay trên vùng đất mà họ đã gắn bó.
Cùng quan điểm, KTS. Phạm Thanh Tùng cho rằng cần nhìn vấn đề tái định cư rộng hơn câu chuyện bồi thường nhà và đất. Người dân ở các làng ven sông đang sở hữu 5 giá trị gồm nhà ở, đất, sinh kế, quan hệ cộng đồng và ký ức nơi chốn. Nếu chỉ bồi thường tiền sử dụng đất hay nhà ở thì mới giải quyết được một phần.
Như vậy, việc đưa sông Hồng trở thành trục không gian trung tâm không chỉ đặt ra câu chuyện hình thành một đại lộ hay phát triển thêm các khu đô thị ven sông. Bài toán lớn hơn là tổ chức lại mối quan hệ giữa đô thị với dòng sông: hệ thống giao thông phải tạo kết nối thay vì trở thành rào cản; phát triển đô thị phải dành không gian để người dân tiếp cận sông; còn tái định cư phải gắn việc bố trí chỗ ở với sinh kế và các quan hệ cộng đồng.
Đây cũng là điều kiện để bước chuyển từ đô thị “quay lưng ra sông” sang “quay mặt vào sông” không chỉ thể hiện trên đồ án quy hoạch, mà trở thành sự thay đổi thực chất trong không gian sống của Hà Nội.