
Ảnh minh họa
Nhiều người mua căn hộ đầu tiên ở khu đô thị mới từng tự hỏi 50 năm nữa nhà mình sẽ ra sao. Họ thường hình dung đến lúc đó tòa nhà sẽ bị đập bỏ, còn chủ nhà mất trắng. Thực tế, mốc 50 năm hay bất kỳ niên hạn nào ghi trong hồ sơ thiết kế không đồng nghĩa với phá dỡ. Theo dự thảo Luật Nhà ở (sửa đổi) trình Quốc hội, chung cư đến mốc này phải qua nhiều bước xem xét, và phá dỡ chỉ là lựa chọn cuối cùng.
Bước đầu tiên là kiểm định để đánh giá tòa nhà còn an toàn hay không. Nếu đạt yêu cầu, chung cư được gia hạn sử dụng theo pháp luật về xây dựng, cư dân tiếp tục ở như bình thường.
Ngược lại, nếu tòa nhà không bảo đảm an toàn và cũng không thể gia cố, cải tạo hay sửa chữa, lúc đó mới tính đến phá dỡ. Dự thảo giữ nguyên các trường hợp phải phá dỡ như luật hiện hành, không bổ sung trường hợp mới.
Cụ thể, chung cư phải phá dỡ trong bốn trường hợp. Thứ nhất, nhà hư hỏng do cháy, nổ, thiên tai, không còn an toàn. Thứ hai, kết cấu chịu lực chính nguy hiểm tổng thể, có nguy cơ sập đổ. Thứ ba, nhà nguy hiểm cục bộ, đồng thời hệ thống phòng cháy chữa cháy, điện, nước không đạt chuẩn. Cuối cùng, nhà hư hỏng kết cấu chính và nằm trong khu vực phải xây lại đồng bộ.
Khi tòa nhà thuộc diện phải phá dỡ, dự thảo xác định các chủ sở hữu được quyền sử dụng diện tích đất có nhà chung cư để cải tạo, xây dựng lại. Với chung cư xây sau năm 1994, quyền này mở ra ba lựa chọn.
Nếu muốn ở lại, chủ căn hộ góp tiền xây mới. Họ tiếp tục sử dụng phần đất của mình để xây lại tòa nhà, đóng góp kinh phí theo tỷ lệ diện tích sử dụng căn hộ nhân với suất đầu tư xây dựng mới mỗi m2 sàn tại thời điểm phá dỡ.
Khoản đóng góp này được thỏa thuận nộp theo tiến độ dự án hoặc nộp một lần sau khi bàn giao căn hộ. Trong thời gian xây, cư dân có chỗ ở tạm và nhận căn hộ mới tại vị trí cũ nếu quy hoạch cho phép.
Người không có nhu cầu xây lại có thể chọn chuyển nhượng. Theo dự thảo, chủ căn hộ có quyền thỏa thuận, chuyển giao quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất cho chủ thể khác để thực hiện việc xây dựng lại.
Nếu không đóng góp và cũng không chuyển giao quyền, chủ căn hộ được bồi thường giá trị quyền sử dụng đất có nhà chung cư theo tỷ lệ phần của mình, tính theo giá đất tại thời điểm phá dỡ.
Với nhà chỉ hư hỏng kết cấu chính nhưng nằm trong khu vực phải xây lại đồng bộ, chủ căn hộ được bồi thường cả giá trị quyền sử dụng đất lẫn giá trị còn lại của căn hộ.
Cả ba kịch bản đều xuất phát từ cùng một nguyên tắc: quyền tài sản được bảo vệ, không mất đi khi tòa nhà không còn, mà chuyển thành một căn hộ mới, một khoản chuyển nhượng hoặc một khoản bồi thường.

Cách tính này tương đồng với góp ý mà Hiệp hội Bất động sản TP. Hồ Chí Minh (HoREA) gửi cơ quan soạn thảo hồi tháng 8. Theo HoREA, kinh phí đóng góp của từng hộ nên xác định bằng tỷ lệ diện tích căn hộ nhân với đơn giá xây dựng mới tại thời điểm phá dỡ.
Hiệp hội cũng đề xuất chủ sở hữu không có nhu cầu hoặc không có khả năng đóng góp được bồi thường giá trị quyền sử dụng đất và hỗ trợ tái định cư, đồng thời cơ chế này không nên áp dụng hồi tố.
Với chung cư xây từ năm 1994 trở về trước, dự thảo áp dụng cơ chế riêng: Chủ căn hộ được bồi thường theo hệ số K, chọn nhà tái định cư, nhà ở xã hội, tiền hoặc quyền sử dụng đất tương đương, và không phải đóng góp kinh phí xây lại.
Hong Kong (Trung Quốc) cho thấy một cách thiết kế lựa chọn khác khi cải tạo nhà cũ. Với chủ nhà đang ở trong khu vực thuộc dự án của Cục Tái thiết đô thị (URA), mức chi trả gồm giá thị trường của căn hộ và một khoản hỗ trợ mua nhà.
Khoản hỗ trợ này bù phần chênh lệch giữa giá trị căn hộ cũ với một căn hộ 7 năm tuổi, diện tích tương đương, cùng khu vực. Chủ nhà đủ điều kiện còn có thể chọn đổi lấy căn hộ thay vì nhận tiền.
Theo cách tính này, người ở trong tòa nhà cũ không chỉ được trả giá trị căn nhà hiện tại, mà đủ để mua một căn hộ mới hơn nhiều thập kỷ ngay trong khu vực mình đang sống. Dù cơ chế mỗi nơi khác nhau, điểm chung là tòa nhà có thể hết tuổi thọ nhưng người sở hữu không ra đi tay trắng.
Với người mua căn hộ hôm nay, dự thảo còn gửi một thông điệp khác. Nhà chưa hết thời hạn nhưng hư hỏng phải được sửa chữa, khắc phục để bảo đảm thời hạn sử dụng theo thiết kế.
Tòa nhà được xây đúng chuẩn, bảo trì định kỳ và vận hành bài bản vì thế có cơ hội qua kiểm định và được gia hạn sử dụng, kéo dài quãng thời gian trước khi câu chuyện xây lại được đặt ra.
Nếu được thông qua, Luật Nhà ở (sửa đổi) dự kiến có hiệu lực từ 1/7/2027. Hết niên hạn, vì vậy, không phải hết nhà, và quyền sở hữu căn hộ đi cùng người sở hữu ở mọi kịch bản của tòa nhà.